همان جا پزشك مرد مجاز است با انجام معاينات ضرورى ، اقدام به تشخيص و درمان كند ؟ جواب : اگر مداوا متوقف بر معاينه و لمس و نظر به بدن بيمار باشد ، و بردن به شهر امكان عادى داشته باشد ، بايد به دكتر زن مراجعه كند . و اگر مداوا بدون نظر و لمس بدن ممكن است ، پزشك مرد مىتواند مداوا كند و رفتن به شهر لزومى ندارد . سؤال 2081 : همانطور كه مستحضر مىباشيد تخصصهاى علوم پزشكى بسيار زياد است و متخصصين خانم در هر رشته معمولا ( در حال حاضر در ايران بجز در برخى رشته‌ها ) يا نادر يا كم مىباشند ، لذا در شهرهاى كوچك و بزرگ نيز يا بخاطر تعداد زياد بيماران و تعداد كم پزشك و يا تحميل هزينهء گزاف ، ( همانطور كه بسيار شايع است ) خانمهاى بيمار به پزشك مرد مراجعه مىكنند ، در اين صورت وظيفهء پزشك مورد مراجعه چيست ؟ اگر بتواند و يا احتمال دهد كه مىتواند با معاينات مختلف و ضرورى بيمارى را تشخيص و درمان كند ، آيا مكلّف است چنين كارى را انجام دهد ؟ يا بايد وى را به يك پزشك خانم ارجاع دهد ؟ ( در شرايطى كه خيلى از بيماران ، به دلايل فوق قادر به اين كار نيستند ) و در صورت ارجاع و تأخير در تشخيص و درمان بيمارى ، آيا اين پزشك مسئول نيست ؟ جواب : در موارد اضطرارى ، به قدرى كه درد ، شناسايى شود و اطمينان حاصل شود ، مانعى ندارد . سؤال 2082 : اگر پزشك مرد ، ناچارا مجبور به معاينهء خانم بيمار شد و يا بر عكس خانم بيمار ناچار به مراجعه به پزشك مرد شد ، با توجه به اينكه در صورت رعايت كامل مسائل شرعى و اخلاقى در معاينهء كامل خانمها ، شايد بتوان گفت بيش از 90 % معاينات كه در كتب پزشكى به انجام آنها تأكيد شده است ، بايد انجام نگيرند ، اگر با معاينهء سطحى و غير كامل ، بيمارى وى صحيح تشخيص داده نشد و درمان كامل صورت نگرفت ، آيا پزشك مسئول است ؟ اگر مسئول است چاره چيست ؟ آيا مىتواند بر خلاف مسائل شرعى عمل كند ؟ ( تذكر اين نكته ضرورى است كه پزشكان متخصص و مجرب بدون احتياج به معاينات كامل ممكن است بتوانند تشخيص و درمان انجام دهند ، اما براى افراد كم‌تجربه و دانشجويان ، تا رسيدن به اين مرحله ، زمان زيادى لازم است ) .